Je peuter wil niet slapen? Zo lukt het wel!

Je peuter hangt gapend over de bank en wrijft in zijn ogen. Maar zodra jij het woord "bed" laat vallen, is hij ineens klaarwakker: hij wil nog spelen, nog drinken, nog even de wereld ontdekken. Of hij huilt hartverscheurend zodra je hem neerlegt.

En dat terwijl goede, bij de leeftijd passende slaap juist zo'n belangrijke rol speelt in de ontwikkeling van een kind. Slaap helpt je kind om te ontspannen en nieuwe energie op te doen voor de volgende dag. Een slaaptekort maakt kinderen daarentegen onrustig, prikkelbaar en minder geconcentreerd.

In dit artikel lees je waarom je peuter niet wil slapen en wat je kunt doen zodat je kleintje (en jij zelf!) uitgerust en vol levenslust aan de volgende dag begint.

1. Mijn peuter wil niet slapen! Waarom?

Er zijn verschillende redenen waarom peuters niet willen slapen.

De indrukken van de dag

Peuters leren elke dag ongelooflijk veel en nemen daardoor heel veel indrukken op die verwerkt moeten worden. Vooral na een drukke en spannende dag, bijvoorbeeld na de eerste dag op de opvang, kan het voor je kind lastig zijn om te ontspannen en tot rust te komen. De prikkels zijn dan gewoon te veel geweest.

In zulke gevallen is het heel normaal dat je kind niet goed slaapt. Het heeft tijd en rust nodig om al die nieuwe ervaringen te verwerken.

Let er ook op dat je kind niet pas naar bed gaat als het al oververmoeid is. Dat werkt averechts en is een veelvoorkomende reden voor onrustig slapende kinderen.

Geen vast ritueel

Een van de meest voorkomende oorzaken van slecht slapen of moeilijk inslapen bij peuters is het ontbreken van een ritueel.

Een steeds gelijk avondritueel heeft niet alleen als voordeel dat het je kind heel veel veiligheid geeft en het hele naar-bed-gaan een stuk gezelliger maakt. Het stimuleert ook de natuurlijke aanmaak van melatonine in het lichaam van je kind. Dat hormoon helpt je kleintje om tot rust te komen en rustig in een slaapstemming te glijden.

(Daaraan zie je dat ons lichaam zo gemaakt is dat het naar routine verlangt en dan gewoon beter functioneert!)

Smartphone, tablet en co.

Een van de grootste vermoeidheids-killers van deze tijd zijn televisie, tablets en telefoons.

Het blauwe licht van schermen remt de aanmaak van het slaaphormoon melatonine, waardoor het lichaam veel langzamer moe wordt. Inslaap- en doorslaapproblemen zijn het gevolg!

Wat mij betreft zouden kinderen onder de twee jaar sowieso geen schermen moeten gebruiken.

En voor iedereen, groot en klein, geldt: leg alle elektronische apparaten een tot twee uur voor het slapengaan weg.

De voeding

Ook eten kan ervoor zorgen dat peuters niet goed in slaap komen.

Zoet eten of drinken (suiker, zoetstoffen) maakt kinderen druk en kun je 's avonds beter vermijden.

Ook zware maaltijden maken het inslapen lastiger.

Lichamelijk ongemak

Natuurlijk kunnen ook pijn of algemeen ongemak de oorzaak zijn van slechte slaap. Doorkomende tandjes, koorts, ontwikkelingssprongen, slaapregressies (rond 15 maanden, rond 18 maanden en rond 2 jaar) en meer.

Houd dit alles in de gaten en speel er waar mogelijk op in.

2. Peuter slaapt niet: hoeveel slaap heeft een peuter nodig?

Als je peuter heel moeilijk inslaapt of 's nachts vaak wakker wordt, kan het zijn dat de slaapbehoefte of de bedtijd niet goed op je kind zijn afgestemd.

Elk kind is anders en heeft zijn eigen slaapbehoefte, maar over het algemeen kun je zeggen dat peuters van 1 tot 3 jaar ongeveer 12 tot 14 uur slaap per etmaal nodig hebben. Daarvan zou minstens 10 uur nachtrust moeten zijn.

Peuters hebben veel slaap nodig om zich optimaal te ontwikkelen en te groeien. Slapen ze te weinig, dan zijn ze moe, uit balans en prikkelbaar. Bovendien kunnen concentratieproblemen en leerproblemen ontstaan.

En ook 's nachts laten de gevolgen van te weinig slaap of een te late bedtijd zich voelen, in de vorm van onrustige slaap.

De ideale bedtijd voor peuters ligt meestal tussen 19:00 en 20:00 uur. Zorg ervoor dat ze niet te laat naar bed gaan, zodat ze genoeg slaap krijgen en niet oververmoeid raken.

Geeft je kind zijn tweede dutje op? Schuif de bedtijd dan naar voren.

3. Je peuter komt niet in slaap? Begin met een ritueel

Zoals gezegd zijn rituelen en routines het allerbelangrijkste bij het inslapen van kinderen. Wil je iets doen om je peuter te helpen bij het inslapen, en hebben jullie nog geen vast avondritueel? Dan is dat de plek om te beginnen.

Dit is een van de allerbeste strategieën om peuters te helpen inslapen.

Let er daarbij op dat je kind vlak voor het slapengaan niet meer aan het stoeien is, maar met kleine vaste onderdeeltjes (die je elke avond herhaalt) tot rust komt.

Elk kind heeft daarin natuurlijk zijn eigen voorkeuren en reageert op andere dingen.

(Ons eigen ritueel bestaat uit veel nabijheid en verhaaltjes vertellen. Onze dochter van anderhalf is er nu al dol op. Ze schuift steeds meer aan bij het ritueel van haar oudere broers en zussen, en het helpt ook haar om zich op het slapen in te stellen.)

Belangrijk is ook dat kinderen overdag ergens de ruimte krijgen om te spelen en te stoeien.

Onderdelen van een avondritueel kunnen zijn: voorlezen, knuffelen, een massage, rustige liedjes zingen, knuffeldieren erbij betrekken, over de dag praten, enzovoort.

Let er daarnaast goed op dat de bedtijd van je peuter elke avond hetzelfde blijft. Dat helpt het lichaam van je kind om eraan te wennen en zich op slapen in te stellen.

4. Je peuter valt niet in slaap? Check de slaapomgeving

Om je peuter goed te laten slapen, is een goede slaapomgeving belangrijk.

Zorg ervoor dat de kamer niet te warm en niet te koud is. Een temperatuur tussen de 16 en 20 graden is ideaal. Let er ook op dat de kamer donker en stil is. Donker is een van de grootste hefbomen die je hebt: hoe donkerder de kamer, hoe makkelijker je peuter ontspant en hoe rustiger hij slaapt.

Zorg voor het slapengaan bovendien voor frisse lucht in de slaapkamer. Lucht de kamer het liefst even voordat je je kind in bed legt.

Let er ook op dat er geen speelgoed in bed ligt. Knuffels mogen daarentegen wel: die geven je kind juist veiligheid.

5. Wat kan ik nog meer doen als mijn peuter niet wil slapen?

Zelfstandig leren inslapen

Verlatingsangst en gewoonte zijn veelvoorkomende oorzaken waarom peuters moeite hebben om zonder mama of papa in slaap te vallen. Tegelijkertijd is het belangrijk dat kinderen leren om zelfstandig in hun eigen bed in slaap te vallen.

Waarom?

Een nacht bestaat uit verschillende slaapfases. Tussen die fases worden we allemaal (ook wij volwassenen) even wakker, checken meestal onbewust de situatie en slapen weer verder.

Maar als kinderen gewend zijn om bij het inslapen bepaalde hulp te krijgen (bijvoorbeeld op de arm liggen of geaaid worden), willen ze dat bij dat korte wakker worden ook, om verder te kunnen slapen.

Heeft je peuter dus geleerd om zelfstandig in slaap te vallen, dan kan hij die vaardigheid 's nachts ook gebruiken om zelfstandig verder te slapen.

Om dit te oefenen bestaan er verschillende methodes. Voor peuters werkt vooral de stoelmethode goed. Daarbij zit je tijdens het inslapen naast je kind en begeleid je het met woorden of met lichamelijk contact. In de loop van de volgende dagen laat je die hulp stukje bij beetje weg en zet je de stoel waarop je zit steeds iets verder van het bed.

Je oefent dus in kleine stapjes met je kind dat het zich bij het inslapen van jou losmaakt om het proces zelf aan te kunnen.

(Deze aanpak is trouwens heel gewoon. Je kind leert tijdens het opgroeien wel meer uitdagingen aan: alleen op de opvang blijven, bij opa en oma logeren, naar school gaan, enzovoort.)

Rustgevende woorden

Woorden kunnen bij het inslapen en doorslapen een heel kalmerend effect hebben.

Wij hebben de gewoonte om het avondritueel met dezelfde zinnetjes af te sluiten, of om het doorslapen 's nachts te ondersteunen ("Slaap lekker! Mama is er en houdt van je. Slaap maar fijn verder.")

Zulke woorden werken sterk kalmerend op kinderen. Vooral als ze eraan gewend zijn en er iets mee associëren (nu is het slaaptijd).

Muziek

Vaak heeft rustige muziek onze kinderen ook geholpen om beter in slaap te vallen. Niet elk kind houdt ervan, maar soms leidt het af en werkt het kalmerend.

Consequent zijn en goed voorbereiden

Peuters ontdekken op een gegeven moment hun eigen willetje. En dat kan betekenen dat het nóg een stapje lastiger wordt om ze naar bed te krijgen.

Vaak heb je het gevoel dat de kleintjes je aan het lijntje houden en gewoon niet naar bed willen. Maar met wat consequentie en goede voorbereiding kun je daar iets tegenover zetten.

Bedenk allereerst van tevoren precies hoe het naar bed gaan eruit moet zien. Wanneer begint het slapengaan? Welke rituelen zijn er voor het inslapen?

Die routines moeten niet te lang duren en mogen geen grote discussies uitlokken. Ook zouden ze elke avond op hetzelfde tijdstip moeten plaatsvinden. Zo wennen de kleintjes aan het verloop en weten ze precies wat er nu gaat gebeuren.

Belangrijk is ook dat je van tevoren bedenkt waarover je kind mag meebeslissen en waarover niet. Zo mag je kind bijvoorbeeld kiezen of het nog een verhaaltje wil horen of nog een liedje wil zingen, maar niet of het nog lang op mag blijven of helemaal niet naar bed gaat!

Bedenk daarbij: je wilt je kind leren om beslissingen te nemen. Geef je het tijdens het avondritueel dus een paar keuzemogelijkheden, dan werkt dat enorm ontspannend en helpt het je kind in zijn ontwikkeling.

Andere voorbeelden zouden kunnen zijn:

• Er liggen twee slaapzakken klaar. Je kind mag kiezen welke het aandoet. (Maar niet of het er een aandoet.)
• Er zijn twee tandenborstels of twee soorten tandpasta. Het mag kiezen welke het pakt. (Maar niet of het vandaag tandenpoetst.)
• Het mag kiezen of het op de arm of op de rug naar de slaapkamer gedragen wordt. (Maar niet dat het nu tijd is om naar de slaapkamer te gaan.)

Onze ervaring is dat deze kleine mini-mee-beslissingen enorm veel ontspanning in het dagelijks leven met kinderen brengen, en niet alleen bij het naar bed gaan.

Let op de lengte van het middagslaapje

De wakkere fases tussen de slaapmomenten mogen bij je kind niet te lang en niet te kort zijn. Voor peuters met 2 dutjes overdag is 3 tot 4 uur passend. Slaapt je kind nog maar één keer per dag, let er dan op dat de twee wakkere fases tussen de 4 en 5,5 uur duren (die voor de nachtslaap iets langer).

Zo wordt je kind 's avonds op het juiste moment moe, en niet oververmoeid.

6. Mijn peuter wordt 's nachts steeds wakker! Ik kan niet meer!

Als kinderen niet slapen zoals je hoopt, kan dat behoorlijk aan je zenuwen vreten. Gebeurt dat niet een paar keer maar zelfs regelmatig, dan is slaaptekort de logische, en slopende, consequentie.

Maar wat dan?

Hier een paar tips waarmee je na een slechte nacht je dag kunt redden:

Powernap

In het dagelijks leven met een peuter is het meestal lastig om veel slaap in te halen of een uitgebreid middagdutje te doen. Wat veel haalbaarder is en ook echt helpt, zijn powernaps (een korte slaap van 15 minuten).

Frisse lucht

Alleen al het huis goed doorluchten heeft vaak een heerlijk effect. Maar als het in je dag past, is een wandeling in de frisse lucht nog een stuk waardevoller. Dat zorgt niet alleen voor beweging en nieuwe energie, het doet ook onze kinderen goed.

Hulp van buitenaf

Als het mogelijk is, is het ongelooflijk kostbaar. Iemand die even met je kind gaat wandelen, bij je stofzuigt of wat te eten langsbrengt... dat is zó fijn!

En voel je vooral niet schuldig. Mensen helpen graag (en zijn vaak blij als ze een concreet voorstel krijgen voor hoe ze kunnen ondersteunen).

Zelf eerder naar bed

Als het even kan, geef vroeg naar bed gaan dan een hoge prioriteit. Ook als er daardoor andere dingen sneuvelen, is dat de beste manier om aan goede en waardevolle slaap te komen.

De nacht verdelen

Het is niet altijd haalbaar, maar als het lukt, kan het een enorme opluchting zijn om de nacht tussen mama en papa te verdelen. Wie kijkt wanneer bij het kind en wie mag slapen?

Papa kan trouwens ook op andere momenten prima bijspringen, bijvoorbeeld bij het naar bed brengen. Veel kinderen wennen daar sneller aan dan ouders verwachten.

Gun jezelf een pauze

Soms moet je gewoon even afschakelen en tot rust komen. Juist in zulke slaaptekort-periodes, en in tijden waarin je zo veel voor je kind moet klaarstaan. Dan doet het goed om rustig een kopje thee te drinken, een warm bad te nemen of iets anders te doen wat je ontspant en waar je al lang niet meer aan toe bent gekomen.

Dat is belangrijk, en mag desnoods gewoon in je agenda gezet worden.

Help je kind aan betere slaap

Het is niet altijd mogelijk (bijvoorbeeld als je peuter ziek is of in een slaapregressie zit). Maar om jullie situatie te verbeteren, is het heel zinvol om aan de slaap van je kind te werken.

Er bestaan prachtige manieren om je kind te helpen beter te slapen, manieren waarbij nabijheid en geborgenheid steeds voorop staan. Je kind hoeft daarvoor geen moment alleen gelaten te worden.

7. Veelgestelde vragen

Mijn peuter slaapt niet door — wanneer verandert dat?

Laten we naar het onderzoek kijken om hier concrete antwoorden op te krijgen.

Een grootschalig Brits onderzoek onder bijna elfduizend deelnemers vond het volgende:

• Meer dan 1/3 van alle baby's wordt op 12 maanden 's nachts nog regelmatig wakker.
• Bijna 1/4 van de 2-jarigen slaapt 's nachts nog niet door.
• 16% van de oudere kinderen blijft een klein nachtuiltje en wordt nog steeds regelmatig wakker.

Wat betekent dat concreet?

Bijna 33% van alle kinderen slaapt op 1-jarige leeftijd nog niet door (op die leeftijd dus best normaal).

Maar let nu op:

Ongeveer 25% van de kinderen slaapt op 2-jarige leeftijd nog steeds niet door!

Je ziet het: het verschil is opvallend klein, van ongeveer 33% naar 25% (slechts 8% minder!).

Dat betekent in gewone taal: ongeveer 3 van de 4 kinderen die op 1-jarige leeftijd niet doorslapen, doen dat op hun tweede nog steeds niet!

(En het is onduidelijk of dat resterende kwart die stap eigenlijk wel helemaal uit zichzelf heeft gezet!)

Verder: meer dan 60% (!) van de tweejarige kinderen die nog niet hebben geleerd door te slapen, sleept die slaapproblemen ook mee naar de kleuterleeftijd!

(Het aandeel "doorslapers" daalt namelijk maar van ongeveer 25% naar 16%, oftewel: 64% van de 2-jarigen hield zijn gefragmenteerde slaappatroon op de lange termijn.)

Een concreet voorbeeld

Om al die getallen wat beter te begrijpen, nemen we een klein voorbeeld.

Stel je Marieke voor (een verzonnen persoon). Marieke heeft met haar kleine Bram van 1 jaar de nodige slaapproblemen. Ze hoopt dat die zich in de komende 12 maanden vanzelf oplossen.

Maar het Britse onderzoek laat zien dat dat voor 75% (!) niet gaat gebeuren!

Minstens!

De kans zou zelfs nog hoger kunnen liggen, omdat Marieke wil dat Bram "vanzelf" leert goed te slapen. In het onderzoek was dat geen voorwaarde. Veel ouders hebben vast actief iets geprobeerd om bij die andere 25% te horen.

En Marieke moet oppassen! Want voor minstens 45% (75% maal 60%) hoort Bram ook bij de kinderen die op de kleuterleeftijd nog slaapproblemen hebben.

Wat leren we hieruit?

Ook al nemen slaapproblemen met het ouder worden af, geldt vooral vanaf 12 maanden: in heel veel gevallen praten we echt over jaren (!) zonder doorslapen.

Dus: slaapt je kind vanaf ongeveer 10 tot 12 maanden nog steeds slecht (op die leeftijd zijn nachtelijke voedingen theoretisch niet meer nodig, en die grens leg ik heel "zacht" en laat, in tegenstelling tot toonaangevende slaapexperts en kinderartsen wereldwijd), dan is de kans groot dat jullie slaapproblemen jullie nog heel wat maanden of zelfs jaren zullen vergezellen.

Want vanaf het eerste levensjaar groeien slaapproblemen er zelden vanzelf uit, en als het al gebeurt, dan heel langzaam!

In die zin is het juist goed dat je op deze pagina terecht bent gekomen en naar oplossingen zoekt. Ik kan je, uit eigen ervaring, alleen maar aanmoedigen om actief te proberen jullie slaapsituatie te verbeteren.

Mijn peuter huilt bij het inslapen — is dat reden tot zorg?

Kijk hier in elk geval eerst naar lichamelijke klachten. Is je kind ziek? Is het overdag ergens gevallen? Verkrampt het? Krijgt het misschien nieuwe tandjes?

Kun je die dingen uitsluiten, check dan ook het verdere welbevinden: volle luier, honger, dorst, te koud of te warm. Ook groeispurten of een regressie kunnen de reden zijn.

Ligt het daar ook niet aan, dan vecht je kleintje hoogstwaarschijnlijk tegen oververmoeidheid (te laat in bed), overprikkeling (veel indrukken van de dag, weinig rustmomenten) of het heeft verlatingsangst (wil niet alleen zijn, heeft nog niet geleerd zelfstandig in slaap te vallen).

→ Lees ook: Baby huilt bij het inslapen? Oorzaken en zachte oplossingen

Mijn kind van 2,5 wordt 's nachts gillend wakker — wat moet ik doen?

Wordt je kind 's nachts gillend wakker en laat het zich niet kalmeren, dan kan het heel goed om zogenoemde nachtangst gaan.

Dat kan je flink laten schrikken, omdat het huilen erg paniekerig klinkt. Toch kun je over het algemeen gerust zijn, want het is onschuldig. Het heeft ook niets met nachtmerries te maken.

Als ouder kun je naast rustig praten en aaien meestal weinig anders doen dan wachten tot het voorbij is.

Misschien had je kind ook gewoon een nare droom, of denkt het terug aan minder fijne dingen van de dag.

Probeer je kind dan te troosten en te vertellen dat alles in orde is. Houd het stevig in je armen en aai het zachtjes tot het gekalmeerd is. Als het kan, blijf dan bij je kind tot het weer in slaap is gevallen.

In de meeste gevallen worden kinderen 's nachts maar af en toe door nachtmerries of angsten gewekt. Gebeurt dat echter vaker, of lijkt je kind extreem angstig, ga dan even langs de huisarts.

→ Voor meer redenen voor gillend wakker worden 's nachts, lees ook: Mijn baby wordt gillend wakker? 15 redenen en oplossingen

En nu?

Ik hoop dat de tips die ik je heb gegeven je helpen om beter te begrijpen waarom je peuter niet wil slapen en wat je kunt doen om de situatie te verbeteren. Het is belangrijk om actief te worden en je peuter te helpen beter te slapen. Het kan een uitdaging zijn, maar ik weet zeker dat het je gaat lukken.

Je Sarah